نورون

بافت عصبي و اعصاب ومراكز عصبي از سلولهاي ويژه اي به نام سلولهاي عصبي يا نورون(Neuron) تشكيل شده‌اند به عبارت ديگر واحد ساختماني بافت عصبي نورون يا سلول عصبي نام دارد. در همه ي نورون ها سه بخش متمايز وجود دارد . اين سه بخش عبارتنداز : جسم سلولي و زوائد سلولي كه شامل اكسونها و دندريتها مي باشد. دندريتها رشته هاي عصبي منشعبي هستند كه كوتاه مي باشند و از جسم سلولي هر  نورون  خارج مي شوند . دندريتها پيام عصبي را به جسم سلولي مي آورند همچنين در انتهاي انشعاب باريك تر مي گردند و نورونرا با سلولها ي عصبي ديگر مرتبط مي سازند.

اكسون به طور معمول رشته اي است طويل و عمدتا فاقد انشعاب ولي در انتها منشعب است . اكسونها به طور عموم پيام عصبي را از جسم سلولي خارج مي سازند . در نهايت جسم سلولي نيز از يك هسته و كمي سيتو پلاسم كه شامل هسته واندامك هاست مركب است. جسم سلولي يا پريكاريون عمدتا به اشكال كروي , ستاره اي , و گاه دوكي يا گلابي شكل است . در جسم سلولي , هسته كه خود فاقد هستك است  , ميتوكندري فراوان , دستگاه گلژي , تارچه هايي به نام نوروفيبري , اجسام نيسل ( شامل شبكه آندوپلاسمي و ريبوزوم ) وجود دارد .

جسم سلولي را (سوما) نيز مي گويند .

نورونها را بر حسب اينكه پيام عصبي را در چه جهتي هدايت مي كنند به دوگروه تقسيم مي كنند : نورونهاي حسي و نورونهاي حركتي . نورونهاي حسي دندريت بلند و اكسون كوتاه دارند و پيامهاي عصبي را از گيرندههاي حسي به سمت مراكز عصبي هدايت مي كنند . و نورونهاي حركتي اكسون بلند و دندريت كوتاه دارند و پيامها را به اندامهاي واكنش (ماهيچه ها و غده ها ) مي رسانند و در نهايت نورونهاي چندقطبي كه رابط نورونهاي بخش مركزي عصبند .

رشته يا تار عصبي

به اكسونها و دندريت هاي طويل سيتو پلاسمي رشته يا تار عصبي گويند . بيشتر تارهاي عصبي توسط جامه اي از جنس ليپوپروتئين به نام ميلين (Myelin) و يا غلاف عايقي ديگر پوشيده مي شوند .

انواع تارهاي عصبي عبارتند از :

1 ) برهنه : فاقد پوشش بوده و خاكستري رنگ مي باشد .

2) با غلاف شوان وبدون ميلين : خاكستري رنگ مي باشند .

3) با غلاف ميلين و بدون شوان : سفيد رنگ مي باشند . ماده ميلين توسط سلولهاي نوروگليا ساخته مي شود .

4) ميلين دار و با غلاف شوان : سفيد رنگ مي باشند . ماده ميلين توسط سلولهاي شوان ساخته مي شود . دراين گونه تارها به فاصله ي هر يك تا دو ميلي متر , تار فاقد پوشش ميليني است ( گره رانويه )                                                                                             

حال با اين تعاريف مي توان نورون را بر حسب خروج تار عصبي اين گونه قسمت نمود :

يك قطبي (T) شكل _ دوقطبي _ چندقطبي

در نورون يك قطبي (Unipolar) دندريتها و اكسون  از يك نقطه جسم سلولي خارج مي شوند . در نورون دو قطبي دندريتها واكسونها از دو نقطه مقابل جسم سلولي خارج مي شوند مانند نورونهاي گيرنده ي بويايي. نورونهاي دوقطبي ساده ترين وابتدايي ترين سلولهاي عصبي را تشكيل مي دهند .

نورون چندقطبي چند دندريت و يك اكسون دارند ودر همه جانوران به تعداد زياد ديده مي شوند . سلولهاي شوان در اطراف ميلين يك پوشش لوله اي (غلاف شوان ) را مي سازند . بعضي از رشته هاي عصبي بسيار بلندند , رشته عصبي يك نورون حتي ممكن است يك مترطول داشته باشد واين صفت در هيچ سلول ديگري وجود ندارد .

عصب

به مجموع صدها رشته عصبي كه پهلوي هم دسته بندي شده ودر امتداد هم قرا رميگيرند , عصب گويند . تارهاي عصبي هر عصب بوسيله پوششي از بافت همبند از جنس بافت پيوندي احاطه مي شوند ورشته هاي عصبي حسي وحركتي كنار هم قرار ميگيرند و هر عصب پيام هاي عصبي متفاوت وزيادي را در رشته تارهاي خود در جهت هاي مختلف هدايت مي كند اما پيام عصبي در هر تار مستقل است وبه تارمجاورش منتقل نمي شود .علم مطالعه عصب را عصب شناسي ( Neurology)گويند .  عصب شناسان معتقدند عصب قابل پيوند زدن و ترميم نيست , زيرا عصب وقتي كه قطع مي شود مي ميرد و اعصاب مرده را نمي توان پيوند زد .

سلولهاي نوروگليا (Neuoroglia) يا بافت همبند

در مراكز عبصي علاوه بر نورون ها سلولهاي ديگري به نام نوروگليا وجود دارند كه تعدادشان به مراتب بيشتر از نورونها است .اين سلولها كارهاي گوناگوني را انجام مي دهند , از وظايف مهم آنها مي توان به حفاظت از نورون تغذيه نورونها و تنظيم محيط شيميايي آنها ,ساختن پوشش از جمله غلاف ميلين ,از بين بردن ميكروبها (بيگانه خواري ) اشاره نمود .

در مقايسه سلولهاي نوروگليا با سلولهاي عصبي به طور خلاصه مي توان چنين گفت :

نوروگليا ها كوچكترند , به طوري كه با وجود تعداد بيشترشان حجم كمتري را نسبت به نورون ها اشغالمي كنند .ضمنا نوروگليا ها قدرت تقسيم و تكثير را حفظ مي كنند , در صورتي كه مي دا نيم نورون بعد ا ز توليد ديگر تقسيم نمي شود .

خواص نورون

نورون ها با داشتن ساختار و خواص ويژه خود براي كاري كه انجام مي دهند سازگاري حاصل كرده اند و به راحتي هماهنگي بين اندام هاي داخلي و ارتباط با محيط خارج را مقدور مي سازند . اين خواص فيزيولوژي نورون عبارتند از :

1) قابليت تحريك پذيري نسبت به محرك هاي خارجي ( توليد جريان عصبي )

2) قابليت هدايت جريان عصبي كه نماينده تاثير محرك است و هدايت جريان از نقطه اي به نقطه ديگر مي باشد .

3) قابليت انتقال جريان عصبي (پيام عصبي) به واحد ديگر عصبي

تحريك پذيري

تحريك پذيري از ويژگي هاي هر سلول زنده است , اما نورون ها اين خاصيت را بهتر نشان مي دهند . به عاملي كه باعث تحريك مي شود

 محرك  مي گويند . محرك ممكن است الكتريسيته , تغيير دما , نور ,    مواد شيميايي , ضربه , فشار و يا صدا باشد . نورونهابراثرمحركهاي

 مختلف تحريك مي شوند يعني در آنها پيام يا جريان عصبي پديدار گرديده وسير مي كند . براي انكه محركي بتواند نورون را تحريك كند نبايد شدت ان از حد معيني كمتر باشد . به عبارت ديگر محرك , مناسب با شدت و زمان كافي باشد تا دپلاريزه با انتشار ( پتانسيل عمل ) ايجاد شود .اين حد معين از شدت تحريك را شدت آستانه يا آستانه ي تحريك گويند .

امروزه محرك الكتريكي را به دليل اينكه كاربرد ان آسانتر و عمل آن دقيقتر است برترين محرك به حساب مي آورند .براي پي بردن به چگونگي توليد جريان عصبي و ماهيت الكتروشيميايي آن لازم است ابتدا پديده پتانسيل غشا و تغييرات آنرا بررسي كنيم .

 قوانين تحريك پذيري عبارتند از :

1) قانون همه يا هيچ                                             2) مرحله تحريك ناپذيري

خود مرحله تحريك  ناپذيري به دو صورت مطلق و نسبي مي باشد .

پيام عصبي

براي اينكه ماهيت پيام عصبي روشن شود بايد با وضع بارهاي الكتريكي دو سطح خارج وداخل غشاي تار عصبي ( يا به طور كلي نورون ) درحال استراحت آشنا شويم اين كار اولين بار در سال 1963 در روي اكسون ضخيم نوعي نرم تن مركب انجام شد . بر اساس اين تجارب معلوم شد بدون اينكه محركي دخالت دا شته باشد ,بار الكتريكي در سطح خارجي تار مثبت ,و در سطح خارجي منفي است ومقدار اين اختلاف سطح الكتريكي حدود(70-) ميلي ولت (هر ميلي  ولت يك هزارم ولت ) است . اين پتانسيل الكتريكي را پتانسيل آرامش يا پتانسيل غشا يا پتانسيل استراحت مي گوييم . به كمك ولتمتر (نوسان نگار – گالوانمتر – اسيلوسكوپ يا اسيلوگراف ) بسيار دقيقي كه ميتواند اختلاف پتانسيل هاي بسيار اندك را اندازه گيري كند , مي توان مقذار پتانسيل غشا را تعيين كرد براي اين كار از الكترود هاي بسيار نازك كه قطر نوك آنها در حدود يك ميكرون است  استفاده مي كنند .

هر گاه يك الكترود در سطح خارجي غشا والكترود ديگري درون تار عصبي قرار دهيم ودو سر الكترودها را به نوسان نگار وصل كنيم مقدار پتانسيل غشا معلوم مي شود .

علت پتانسيل آرامش

بر اساس تجربيات انجام شده مشخص شده است غشا نسبت به بعضي از يونها نفوذ پذير ونسبت به بعضي ديگر نفوذ ناپذير است . غشا در حال آرامش به علت نفوذپذيري نسبت به يونK+) ) از درون به بيرون ( پديده انتشار ) , و در نتيجه عدم توازن يونهاي پتاسيم در طرفين غشا , نيز نفوذ ناپذيري آن در برابر يون هاي (Na+) , داراي پتانسيل غشا مي باشد .بنا براين بار مثبت خارج غشا ناشي از بيشتر بودن

 (Na+) نسب به K+)) مي باشد و علت منفي بودن داخل نورون هم بيشتر بودن نسبت (K+) به (Na+) , و هم وجود يونهاي منفي پروتئيني (Pr-) مي باشد . غشاي سلول نسبت به يونهاي پروتئين به علت درشتي مولكول آنها غير قابل نفوذ است .

ايجاد پتانسيل غشا (بار آرامش) خود به صورت نيرويي در جهت جلوگيري از انتشار پتاسيم به خارج اثر ميكند و به تدريج بين اين نيروي انتشار پتاسيم , ونيروي الكتريكي مربوط به بار آرامش تعادل برقرار مي شود . مقدار اختلاف پتانسيل غشا در موقع برقرار شدن تعادل بين اين دو نيرو پتانسيل تعادل است .

پتانسيل عمل

اگر تار عصبي را تحريك كنيم پتانسيل غشا در محل تحريك تغيير يافته , معكوس مي شود يعني سطح خارجي نقطه تحريك شده منفي وسطح داخلي آن مثبت مي شود . علت آن تروا شدن غشا نسبت به (Na+) و بيرون شدن (K+) از آكسون مي باشد در اين صورت غشا به اصطلاح دپلاريزه مي شود .  دراين هنگام در نورون پتانسيل كار يا پيام عصبي به وجود مي آيد. جريانهاي يوني كه از خلال آكسون ( غشاي آكسون ) سير مي كنند محصول گشوده وبسته شدن كانالهاي يوني (‌Na+) و (K+) حساس به ولتاژ هستند كه در غشا جايگزين شده اند . بار الكتريكي هر نقطه پس از تحريك فوري به حالت اول بر مي گردد و مجددا پتانسيل غشا برقرار مي شود .

پيام عصبي , سير دپلاريزاسيون در سراسر نورون است كه اكسون سلولهاي عصبي آن را توسط ايجاد پتانسيل كار انتقال مي دهند . دركل پتانسيل الكتريكي نورون در هنگام تحريك آن پتانسيل كار نام مي پذيرد . هدايت موج عصبي داراي ماهيت بيوا لكتريكي است .

قوانين هدايت از اين قرارند :

1) پتانسيل عمل ايجادشده در يك ناحيه تار عصبي در طول تار سيركرده , تا سر ديگر تار عصبي منتقل مي شود به طوري كه جريان عصبي در هر تار مستقلا هدايت مي شود .هدايت به دو صورت پيوسته و جنبشي صورت مي گيرد كه هدايت جنبشي بسيار سريعتر مي باشد .

هدايت پيوسته عموما در تارهاي عصبي بدون ميلين , وهدايت جنبشي يا جهشي در تارهاي عصبي ميلين دار از يك گره رانويه به گره بعدي صورت مي گيرد وهمين امر موجب مي شود كه هدايت پيوسته با سرعت 5/0متردر ثانيه  و هدايت جنبشي با سرعت 120 متر در ثانيه صورت بگيرند .

2) سرعت هدايت موج عصبي در طول هر تار ثابت است ولي هر چه قطر تار عصبي بيشتر باشد سرعت سير موج عصبي در آن بيشتراست  سرعت هدايت موج عصبي در قطور ترين تارهاي ميلين دار همان طور كه ذكر شد جهشي ديده مي شود وسرعت آن در نازكترين تارهاي بدون ميلين پيوسته ديده مي شود

3) هدايت موج عصبي در طول يك تار عصبي در شرايط آزمايشگاهي در هر دو جهت امكان دارد وتوليد و انتشار آن در دماي صفردرجه و

در محيط فاقد اكسيژن در تار عصبي متوقف مي شود .

انتقال پيام عصبي

محل ارتباط دو نورون يا نورون وسلول ماهيچه اي (ميون ) را سيناپس (Synapse)گويند . اگر چه رشته هاي عصبي عايق بندي شده اند اما ضرورت دارد كه پيام هاي عصبي از از نوروني به نورون ديگر انتقال يابند به همين دليل در سيناپس شاخه هاي انتهايي هر رشته عصبي با جسم سلولي يا دندريت نورون ديگر تماس دارد . در محل سيناپس ها پايانه هاي اكسوني به دندريتها يا به جسم سلولي نورون ديگر يا به سلول ماهيچه اي نچسبيده اند بلكه فضاي كوچكي در بين آنها وجود دارد به نام فضاي سيناپسي . منظور از انتقال پيام عصبي انتقال پيام در محل سيناپس هاست . وقتي پيام عصبي به محل سيناپس مي رسد از فاصله ميكروسكوپي رشته ها جهيده ودر نورون ديگر حركت مي كند. بعضي مواقع قبل از آنكه يك پيام از محل سيناپس جهش كند , پيام هاي متعدد ديگري اجبارا به محل سيناپس مي رسند .

اقسام سيناپس از هر نظر مي توانند طبقه بندي شوند :

اقسام سيناپس ازنظر نحوه ارتباط نورون با نورون به دو گروه سيناپس ساده (ارتباط مستقيم) و سيناپس مركب تقسيم مي گردند كه خود سيناپس مركب نيز به دو گروه همگرا (نزديك شونده) وواگرا (دور شونده) منشعب مي شود .

اقسام سيناپس از نظر نوع عملكرد آنها عبارتند از :

1) سيناپس الكتريكي : چسبيدن دو نورون كه بدون وجود ناقل شيميايي است به خصوص در ذستگاه عصبي بي مهرگان كه در نتيجه بدون فضاي سيناپسي است .

2) سيناپس شيميايي : ارتباط نورون با سلول ديگر در فضاي سيناپسي توسط ناقل هاي شيميايي در سيناپس هاي شيميايي هنگام انتقال سيناپسي صورت مي گيرد كه يك پتانسيل كار , پتانسيل غشاي پايانه سيناپسي را براي فعال كردن كانال هاي (Ca 2+) حساس به ولتاژدپلاريزه مي كند . باز شدن اين كانال ها سبب ورود يون (Ca 2+) بهاين پايانه مي شود كه خود به ادغام شدن كيسه هاي سيناپسي با غشاي پيش از پايانه منجر مي شود در نتيجه ناقل هاي شيميا يي موجود در اين كيسه هاي درون فضاي سيناپسي آزادمي شوند و  سرانجام به گيرنده هاي مستقر در غشاي سلولهاي پس سيناپسي (سلول مقابل ) مي پيوندند . پيوند شدن مواد شيميايي به نام ناقل هاي عصبي به گيرنده هايشان بر رسانايي يوني سلولهاي هدف تاثير مي گذارند اين گيرنده ها كانال هاي يوني فعال از نظر شيميايي هستند كه عبور يونهاي ويژه اي را ممكن مي سازند .

ناقل هاي عصبي شيميايي شنا خته شده عبارتند از :

1) نوروپپتيد ها : اين مواد در جسم سلولي نورون ها (سوما) ساخته ودر كيسه هاي كوچكي كه در پايانه اكسون قرار دارند ذخيره

 مي شوند

2) استيل كولين : در سيناپس اعصاب حركتي  و عضلات بدن همچنين در سيناپس اعصاب پارا سمپاتيك با عضلات صاف ترشح مي شود . اثر استيل كولين كوتاه است زيرا به دليل تاثير انزيمي مخصوص , استيل كولين هيدروليز وبي اثر مي شود .

3) دوپامين

4) نورواپي نفرين ( نوروآدرنالين ) : علاوه بر اينكه از پايانه اكسوني نورون هاي پيش سيناپسي ترشح مي شود اين ماده به همراه آدرنالين (اپي نفرين) ازبخش مركزي غده فوق كليوي نيز ترشح مي شود ودر ارتباط نورون با نورون كاربرد دارد .

5) گاماامينو بوتيريك اسيد (GABA) : مشتق از اسيد كلوتاميك كه از پايانه هاي آكسوني نورون پيش سيناپسي مي شود وبه دو طريق ممكن است سبب سيناپس باز دارنده در نورون پس سيناپسي (افزايش بار آرامش نورون پس سيناپسي) شود :

الف ) سبب وارد شدن (Cl) به داخل عصب پس سيناپسي مي شود .

ب) موجب خروج زياده از حد (k+) از نورون پس سيناپسي مي شود .

نتيجه هر دو حالت مثبت تر شدن غشا است وحاصل آن چنين است كه در نقطه اثر (GABA) عصب پس سيناپسي بيش از حد دپلاريزه

 مي شود كه در نهايت به ايجاد وافزايش بار آرامش نورون مي شود مثلا ولتاژ آن ممكن است به 85- ميلي ولت برسد .

وجود ناقل هاي شيميايي دوفايده دارد : اولا در طول يك رشته عصبي انتقال جريان را يك طرفه مي كنند و ثانيا دقت كنترل سلول دوم را افزايش مي دهند . به طور كلي سيناپس هاي اعصاب با عضلات وغدد , تحريك كننده هستند در حالي كه سيناپس هاي ديگر مي توانند تحريك كننده يا بازدارنده باشند .

من جای شما بودم حتما نظر میدادم.